Een geliefde die je accepteert zoals je bent? Liever niet

afbeelding @juicyink.010, Jules van Beurden

Een geliefde moet jou accepteren zoals je bent. Toch? Het is een veelgehoord advies dat ik ook wel eens in de mond neem om een vriend te troosten. Je hoeft jezelf niet te veranderen voor een ander. Maar daarvoor moet je wel weten wie je zelf dan bent. Zo struikelen we in het volgende moderne liefdesadvies: voor een gezonde relatie moet je eerst aan jezelf werken.

Niet alleen het lichaam moet in topvorm zijn voordat je de datingmarkt betreedt, maar ook de geest. En als we sociale media moeten geloven, vereist dat een hoop diagnostisering, zelfacceptatie en me-time. Heb ik mijn ware zelf eenmaal ontdekt en ben ik tot mijn kern gekomen, wat dat ook moge zijn, dan is het aan anderen dat zelf te accepteren – en dat zou dan een teken van liefde zijn.

Maar we zijn niet ‘af’ voordat we met anderen een relatie aangaan. We zijn altijd al het woelige product van onze interacties met anderen. Je moet van jezelf houden om van anderen te houden, luidt het cliché. Maar mijn vriend en filosoof Errol Boon leerde het me andersom: ‘Je moet van de wereld leren houden, om een zelf te worden.’

Geoptimaliseerd alleen

De nadruk op zelfverbetering houdt ons eenzaam. En dan heb ik het nog niet eens over de gezondheidscultus die mensen in zuurstofzakken laat kruipen om de metabolische leeftijd van een tiener te verkrijgen. Of de manier waarop het neoliberalisme ons gebiedt onze marktwaarde op te krikken om niet ten onder te gaan in de concurrentiestrijd. Het zit nog dieper dan dat.

In een verhitte scène in de reality-serie Married at first Sight verlangt de excentrieke Thomas meer inbreng van zijn op het eerste gezicht wat timide man Adrian. Maar Adrian verklaart dat de flamboyante aanwezigheid van zijn partner hem klein laat voelen en alleen maar stiller maakt. Waarop Thomas ontzet reageert: ‘Ik ben wie ik ben! Ik ga me niet veranderen voor niemand niet!’

Een heldere identiteit geeft houvast, een thuisgevoel in jezelf. Vasthouden aan een bepaalde identiteit is ook vasthouden aan een bepaalde manier van kijken. ‘Accepteer me zoals ik ben’: het klinkt romantisch. Maar wat er vaak uit spreekt is ‘voeg je naar hoe ik de wereld zie’. Het wisselen van perspectief zou namelijk betekenen dat ik mezelf verlies. Maar laat zelfverlies nu precies de kern vormen van een erotische ervaring.

Eros en zelfverlies

Een nieuwe liefde schudt het idee wat je had van jezelf in de war. We spreken in de liefde niet voor niets van samensmelten of één worden, wat vrij letterlijk een einde maakt aan jezelf als afgesloten geheel. Op dezelfde manier kan het einde van een relatie je in een identiteitscrisis storten, wie ben je eigenlijk zonder die persoon?

Een ervaring van liefde toont dat wat we ervaren als onszelf, altijd al bepaald is door onze relaties met anderen. Dit betekent dat we het idee moeten loslaten dat er een maakbaar zelf is dat we in ons eentje optimaliseren voordat er een ander aan te pas komt. En hoe harder we ons vastklampen aan een versie van onszelf, hoe bedreigender de erotische ervaring wordt.

Liefde maakt vrij

Jezelf verliezen in de liefde is angstaanjagend, maar het maakt ook vernieuwing mogelijk. We maken elkaar onaf, en dat is juist goed. Anders zou je altijd dezelfde persoon blijven.

Als ze afgekoeld zijn komen Thomas, in glitterhemd, en Adrian, in witte blouse, weer samen. Adrian wil dat Thomas weet dat hij al zijn ‘bling’ nooit zou afkeuren, maar dat hij het idee heeft dat zijn peacock-persoonlijkheid ook een harnas is. Waarop Thomas eindelijk zacht lijkt te worden en Adrian hem laat troosten.

Ze doen me beseffen: ik wil niet dat iemand mij accepteert zoals ik ben. Ik wil iemand die me nooit vastpint op een kant van mezelf en juist ziet hoe ongrijpbaar ik ben. Dat ze mij herinneren aan mijn vrijheid. De vrijheid om mezelf telkens opnieuw vorm te geven. Samen met anderen.

Blijven kijken

In deze gehaaste tijd is het moeilijk om anderen te benaderen in het volle besef dat ze net zo’n rijke, chaotische binnenwereld hebben als wij. Dus zien we liever types: koorballen, yuppen, wappies, daklozen. Maar de mensen van wie ik hou zou ik nooit kunnen onderbrengen in categorieën.

Bij een willekeurige man op straat die me naroept en gebiedt te lachen, kan ik concluderen: dat is een eikel. Maar bij mijn vrienden en geliefde, die ook wel eens domme dingen doen, kan ik dat niet. Die dwingen me telkens om beter te kijken. Die zie ik in al hun eigenaardigheden en in al hun mogelijkheden.

Ik hoop dat zij mij benaderen met dezelfde nieuwsgierigheid. Dat ze mijn slechtste kanten verdragen omdat ze die zien voor wat ze zijn: slechts een kant, die naar boven komt als ik bang ben. Of als ik honger heb.

Red flags

Verbinding is een populair modewoord. De samenleving zou het nodig hebben om te helen van doorgeschoten individualisme. We snakken ernaar in tijden van eenzaamheid. Maar als het erop aankomt, gaan we de ingewikkeldheden die met het aangaan van relaties komen liever uit de weg. We kiezen voor zelfzorg in plaats van zorg voor de ander, bekijken kritisch wie onze energie waard is, en zoeken naar ‘red flags’ alsof het paaseieren zijn. Een prettig excuus om je terug te trekken naar je eigen comfortabele bubbel.

Maar verbinding komt niet op je afstralen als je maar hard genoeg aan jezelf werkt. Het vereist nieuwsgierigheid naar hoe de ander jou en de wereld ziet, en het vereist durf om je eigen blik te bevragen en te herzien. Dat levert een hoop gedoe op. Liefde is gedoe. Omdat je met de wisseling van perspectief ook moet schaven aan het verhaal dat je over jezelf vertelde. Je moet telkens iemand anders kunnen worden.

Niet gek dat mensen in tijden van zelfverbetering in kunstmatige intelligentie de ideale relatie vinden. AI zal je nooit tegenspreken en je altijd bevestigen in wat je al dacht. Je bent uitgevallen tegen je vrienden omdat je jaloers was, maar AI zal je zeggen dat het goed is dat je ruimte durft in te nemen. AI accepteert ons zoals we zijn. En met liefde heeft dat niks te maken.

Dit artikel is onderdeel van een drieluik over zelfverbetering, geschreven door Martha Claeys (filosoof), Nelleke J. Nicolai (psychiater-psychoanalytica) en Lieke Knijnenburg (filosoof). Op maandagavond 15 december gingen zij in debatcentrum Arminius in Rotterdam met elkaar in gesprek tijdens een programma van het Vlaams-Nederlandse cultuurhuis deBuren. Journalist Rob van Goeningen modereerde het gesprek.

Dit essay verscheen ook op de website van Bij Nader Inzien.