Deze website wordt niet langer ondersteund in Internet Explorer. Update hier je browser voor een betere ervaring.

Multatuli, waarheid en Anne-Goaitske Breteler

De schrijfresidenten van 2020 kregen de opdracht om zich, 200 jaar na zijn geboorte, te verhouden tot één aspect van Multatuli’s veelzijdig en kritisch schrijverschap: het streven naar de onbelemmerde waarheid. Anne-Goaitske Breteler dook een Fries archief in en reflecteert over waarheid en waanzinnigheid.
Door Anne-Goaitske Breteler op 22 jul 2020
Tekst
Literatuur & taal
Schrijfresidentie Parijs

Een halve waarheid

 

               Aan wien de schuld

               Dat zwakken zwak zijn, kranken krank, en dommen dom?

 

De derde druk van Het Gebed Van Den Onwetende, uit het dagboek van een krankzinnige, kostte in 1861 tien cent. Het boekje is bestempeld door de Provinciale Bibliotheek van Friesland en ligt voor me op tafel. Multatuli laat de ‘krankzinnige’ in het verhaal vragen stellen aan God: ‘En ik dool rond, en hijg Naar ’t uur, waarop ik weten zal dat Gij bestaat’. Een zoektocht naar een waanzinnige waarheid.

               Ik doe dat ook, op dit moment. Dekkers werk is pas de eerste uit de stapel met provinciale dossiers, jaarverslagen, aantekeningen en brieven. Alle bevatten het trefwoord ‘krankzinnig’. Tresoar, het Fries archief, legde ze bij uitzondering voor me klaar op deze zondagmiddag. Ik pak de volgende: ‘Eerste verslag betreffende het geneeskundig gesticht voor krankzinnigen te Franeker’. De geneesheer-directeur schreef het precies tien jaar voor het stuk van Multatuli. Ik lees: ‘Dus bleven onder behandeling den laatsten December 1851, 33 mannen, 21 vrouwen, totaal 54 patienten’. Hun toegeschreven diagnoses zijn een keuze of combinatie van: Mania, Monomania, Melancholia, Dementia, Idiotismus, Epilepsia, Imbecillitas. Die benaming van ziektebeelden klinkt ons nu vreemd in de oren. De woorden ‘krankzinnig’ of ‘patiënt’ worden vermeden in de tegenwoordige geestelijke gezondheidstaal.

               Terug naar Multatuli: hij gebruikt de gestoorde denker om een maatschappelijke vraag te stellen, haaks staande op het heersende vertoog. Daarmee laat hij indirect zien wat een eeuw later in 1961 door Michel Foucault benoemd wordt in de ‘Geschiedenis van de waanzin’. Foucault kijkt naar de tijd vóór de geneesheer-directeur, vóór Multatuli, om te zoeken naar de ware waanzin van vandaag. Volgens hem is de waarheid altijd een sociaal – en bovenal tijdelijk – construct. Daarmee evengoed de mens die wij voor ‘krankzinnig’ aanzien. Vandaar:

 

               Aan ons de schuld

               Dat zwakken zwak zijn, kranken krank, en dommen dom.

 

 

 

© Niel Westra

Anne-Goaitske Breteler 

Anne-Goaitske Breteler (1996) groeide op aan de voet van de zeedijk in Friesland. Na de studies Culturele Antropologie en Publieksgeschiedenis in Amsterdam verhuisde ze in de herfst van 2019 terug naar haar geboortegrond. In al haar werk staat de relatie tussen stad en platteland centraal. In 2018 verscheen haar non-fictie debuut De traanjagers (Uitgeverij AUP). Ze schrijft columns en redactionele bijdragen, geeft lezingen voor jong en oud en maakt tentoonstellingen.


Ontdek hier alle schrijfresidenten van 2020

Vertel het verder: