'Sinds ik een community heb, ben ik zoveel meer gaan schrijven'

Verhaert is onderzoeker en publicist in digitale rechtvaardigheid, maar heeft daarnaast ook altijd korte verhalen geschreven. Als geen ander is ze dus vertrouwd met de snijlijn tussen technologie en het schrijverschap. Ze vraagt de residenten wat hun favoriete digitale toepassing is. De antwoorden gaan van Synoniemen.net tot Indesign, van Goodreads tot e-mail. Gebruikt dan niemand artificiële intelligentie?

De illusie van efficiëntie

‘Op m’n werk word ik aangemoedigd om het te gebruiken: voor mails, planning, de transcriptie van vergaderingen. Het bedrijf is ook wel aan het reorganiseren...’, ‘Ik besteed soms eenvoudige opzoekklusjes uit aan AI, zodat ik zelf meer tijd heb voor moeilijker schrijfwerk. Selectieve luiheid is toch oké?’, ‘Vroeger vroeg ik het om mijn mailtjes vriendelijker te maken of om mee te denken, maar ik ben ermee gestopt. Je voedt het beestje en dat gaat ten koste van jezelf.’

Verhaert herkent de verleiding van het gemak: ‘het is aanlokkelijk om te kiezen voor de weg van de minste weerstand. Maar willen we de frictie van het schrijven wel wegnemen, en ten koste van wat dan?’ Ze hoorde van docenten journalistiek dat zij het moeilijk hebben om het schrijfproces verkocht te krijgen. Hun studenten hebben het gevoel dat ChatGPT in geen tijd een tekst produceert die beter is dan wat zij kunnen. ‘Maar het schrijfproces is meer dan tikken; het is ook wandelen, nadenken, opzoekwerk, gesprekken voeren, redactie… Als je het schrijfproces uit elkaar trekt, zie je de tekortkomingen van technologieën die een bevrijding van weerstand beloven.’

Bij het gebruik van generatieve AI-toepassingen, zoals Claude en ChatGPT, tijdens het schrijfproces lijkt het idee van efficiëntiewinst haar relatief: ‘Ik heb steeds het gevoel dat ik een jongere versie van mezelf moet redigeren; ik vind het niet zoveel sneller dan zelf schrijven, en een pak minder leuk.’ Verhaert nodigt de residenten uit om iedere tekst te bekijken als een oefening en niet te streven naar perfectie: ‘Ik focus bij het schrijven telkens op één iets wat ik wil uitproberen: een symmetrische structuur, verschillende perspectieven … Schrijven is soms overweldigend en dan helpt het om op één vaardigheid te focussen, zodat je daarin beter kunt worden.’

De noodzaak van samenwerken met mensen
Andere residenten vertellen dat ze AI inzetten als een soort redacteur: ‘om een tekst te corrigeren of om die in te korten tot bijvóórbeeld 500 woorden’ [de lengte van hun opdrachttekst, nvdr], ‘Ik vraag ook weleens aan een chatbot wat die goed vindt aan mijn tekst; ik weet dat dit pure onzekerheid is, en een slecht mechanisme.’, ‘Ik wil niet dat AI zinnen voor me schrijft, maar ik wil mijn omgeving tijd besparen door met de computer te sparren.’

Een andere resident reageert verrast: ‘Ik ben redacteur bij een tijdschrift en wij vinden het net léúk om teksten van anderen te lezen! Waarom zou je je een menselijk contact laten ontzeggen? Het is een ziekte van onze kapitalistische tijd; ik ga uit principe altijd aan de menselijke kassa staan.’ Ook Verhaert benadrukt het belang van menselijk contact voor het schrijverschap. Zij is lid van het Brusselse schrijverscollectief Hyster-x en houdt ook aan haar deelname aan Nieuw Geluid een warme gemeenschap over. ‘Sinds ik een community van schrijvers in Brussel heb gevonden, ben ik zoveel meer gaan schrijven. En ik heb geleerd dat iedereen ook maar iets doet, en dat het oké is om vragen te stellen aan medeschrijvers en organisatoren.’ Ook het schrijven van bureaucratische documenten zoals subsidiedossiers doet ze zelf liever met ondersteuning van lotgenoten in de plaats van AI: ‘Hierover uitwisselen is waardevol, je zet je positie op scherp.’

Een resident vertelt over hoe ze laatst motivatiebrieven moest lezen en dacht: wauw, dit zijn allemaal dezelfde mensen! Verhaert verwijst naar het werk van de Canadese schrijver en pacifist Ursula Franklin: ‘De kern van communicatietechnologie is wederkerigheid, reciprocity. Als je een gegenereerd document leest, dan voelt het alsof de schrijver niet aanwezig is. Dan is er geen sprake van kwetsbaarheid of een echte ontmoeting.’ Dat idee resoneert sterk bij de residenten. Meerderen ervaren dat nét het delen van uiterst persoonlijke ervaringen in hun unieke taal ervoor zorgt dat mensen iets terugvinden in hun werk.

Eindeloze potentie of doemdenken?

Conceptueel bieden AI-toepassingen wel een interessant nieuw gegeven, vinden sommige residenten. ‘Ik heb weleens hallucinaties gebruikt in een kortverhaal, omdat ik ze grappig vond. Zeker in de beginjaren voelde die hakkelende taal als vormvernieuwing.’, ‘Het creëren van beelden haakt in op de geschiedenis van fotografie; we komen steeds dichter bij de realiteit. Het idee van een eindeloze potentie is ergens wel fascinerend?’

Paola Verhaert zet vraagtekens bij dit idee van oneindig potentieel – ‘in een essay op De Reactor ga ik in op de limieten van AI’ – en ook andere residenten wijzen op beperkingen. ‘Wij bezitten toch een lichamelijke intelligentie? Er is een wisselwerking tussen wat er in ons hoofd en lichaam gebeurt; het idee van een nagebouwd brein vind ik een Mark Zuckerberg-fantasie.’ Anderen wijzen op de duistere wereld die achter de technologie schuilgaat: ‘Large language models stelen werk van schrijvers, ze creëren polarisatie en er zit zoveel geld in dat het niet mag falen. AI zit in een onethische loop.’ ‘En het heeft implicaties voor de economische ongelijkheid en ecologie op deze planeet. Ik schrik er echt van dat zoveel mensen in de artistieke wereld het gebruiken.’

De vraag was nog niet teruggekaatst: gebruikt Verhaert zelf AI in haar schrijven? ‘Voor mij zijn AI-technologieën een onderwerp, geen middel. Vanwege de ethische implicaties, zeker, maar ook omdat ik benieuwd ben naar wat er uit mijzelf zal ontstaan. Het is als bij plastische chirurgie: ik ben niet tegen die technieken – als latina kom ik uit een cultuur waarin plastische chirurgie vrij genormaliseerd is  – maar ik wil weten hoe mijn gezicht eruit gaat zien bij het ouder worden!’ Maar ze geeft wel mee dat ze de vertaalsoftware DeepL gebruikt, die getraind wordt met AI. ‘Omdat ik soms in het Spaans of in het Engels denk, wil ik soms Nederlandstalige woordconstructies laten checken. En ik ga zeker niet met het vingertje zwaaien; niemand heeft hét antwoord op deze vragen.’

Het schrijven als leerproces

Ook haar pad als schrijver is Paola Verhaert op een nieuwsgierige wijze aan het uithouwen. ‘Ik weet nog niet exact waar ik heen ga en ik heb geen rolmodel, maar da’s oké.’ Ze had tot voor kort een voltijdse baan naast het schrijven en is het gewoon haar tijd pragmatisch te besteden. ‘Mijn boek Technologie en politiek heb ik tijdens een zomer geschreven. Ik stelde mezelf die deadline omdat de actualiteitswaarde zo groot was. Mijn doel met dit boek was vooral om mensen te informeren en te mobiliseren.’

Door het boek heeft ze nu ook een visitekaartje. Het heeft geleid tot aandacht en opdrachten: lezingen, vormingen over digitale rechten, schrijfopdrachten … ‘Ik ben nu zelfstandige en zulke opdrachten financieren mijn schrijftijd. Het is wel zo dat ik altijd denk dat het volgende maand rustiger wordt, wat niet zo is.’ Maar het werken in opdracht staat voor Verhaert het artistieke schrijven niet in de weg: ‘Omdat de schrijfopdrachten die ik krijg meestal vrij breed zijn, kan ik zulke stukken als Trojaans paard gebruiken: ik raak ook andere thema’s aan en experimenteer met vorm en stijl. Het past bij mijn schrijfpraktijk om iedere stap als deel van een leerproces te zien.’ In haar volgende boek wil Verhaert meer literaire creativiteit kwijt kunnen. ‘Dat kan alleen als ik daarvoor ruimte creëer, en daar ben ik nu mee bezig.’

De residenten hebben nog enkele dagen om zich te onttrekken aan zulke verplichtingen die thuis op hen wachten. En om te werken aan nieuwe teksten, zonder bemoeienis van AI. Wat zij meebrengen uit Parijs, zal dit najaar te horen zijn in Antwerpen en Leeuwarden. Au revoir!